در خانه، محيط كار و يا به هنگام تفريح و بازي شاهد انسانهايي هستيم كه هر يك اندام منحصر بفردي دارند و قدرت، سرعت، توانايي ها، و مهارت هاي آنها نيز با يكديگر متفاوت است. اين امر به ويژه در حوزه طراحي از اهميت بالايي برخوردار است و در حقيقت هدف ارگونومي هم متعادل ساختن انسان و محيط كار اوست. براي رسيدن به تناسب و تعادل ميان فرد و محيط كار وي، انجام مطالعات ارگونوميك اجتناب ناپذير است. ارگونومی به کاربردن اطلاعات علمی درباره انسان در طراحی اشیاء، نظام‌ها و محیط‌های مورد استفاده انسان می‌باشد. اين علم، دانشی است چند رشته ای (Multi Disciplinary)  که اطلاعات مربوط به ظرفیتهای هر انسان اعم از توانایی ها، محدودیت ها و ظرفیتهای فیزیکی و روانی را گردآوری کرده و آنها را درطراحی مشاغل (کار)، محصولات، سیستم های در ارتباط با انسان، مکانهای کار و تجهیزات با هدف پیشگیری ازبروز مسایل و مشکلات، و آسیب های مربوط به سلامتی و بهبود و بهینه سازی کارائی، بهره وری و کیفیت بکار می‌بندد. تجهيزات مورد استفاده، سايز، شكل، و اينكه اطلاعات چگونه بيان مي شوند، و اين مطلب كه نحوه دسترسي كاربر به آنها چگونه است و براي تسهيل امور بايد چه تغييراتي مبذول شود، همه و همه جزء موضوعات اصلي تحليل و بررسي هاي ارگونوميك هستند؛ در تطابق نيازها انساني و حوزه فعاليت هاي كاري اين علم با علوم ديگري نظير انسان شناسي، بيو مكانيك ، مكانيك، طراحي صنعتي، حركت شناسي، فيزيولوژي و روانشناسي ارتباط تنگاتنگي برقرار مي كند.


واژه ارگونومي از دو تكواژ يوناني "ارگون" (ergon) به معناي "كار" و "نوموي" (nomoi) به معناي "قوانين عمومي" ريشه مي گيرد. در حقيقت اين علم به بررسي و تحليل كار و شرايط كاري با ويژگي ها و نيازهاى انساني مي پردازد.

5 مقوله اصلي در ارگونومي

ارگونومي شامل 5 مولفه اصلي مي باشد:
ايمني، راحتي، سهولت در كاربرد، بازدهي/كارايي، زيبايي. 

وضعيت قرار گرفتن

در سال هاي اخير تلاش بر تعريف وضعيتي بوده كه به هنگام كار كردن حركات ايستاي غيرضروري را به حداقل ميزان ممكن برساند و فشارهاي وارد بر بدن را كاهش دهد. همه ما با توجه به اصول ابتدايي ارگونومي كه در زير بيشتر به آن پرداخته مي شود، مي توانيم ريسك آسيب هاي فيزيكي احتمالي را به حداقل برسانيم.

•    كليه فعاليت هاي زمان كار بايد به گونه اي انجام پذيرد كه فرد بتواند آنرا در چند وضعيت مختلف كه همگي سالم و مطمئن هستند، انجام دهد.
•    زمانيكه قرار است در جايي فشار ماهيچه اي وارد مي شود، اين كار بايد با اتكا به مناسب ترين گروه ماهيچه اي انجام بگيرد.
•    كارها بايد در حالي انجام بپذيرند كه مفاصل در حد وسط از بيشترين ميزان فعاليت خود قرار بگيرند. اين مسئله به ويژه براي سر، بالاتنه، و دست ها مهم است.

مشكل

با اين وجود يك مشكل اساسي وجود دارد و آن اين است كه چگونه مي توان توصيه هاي فوق الذكر را به صورت كاربردي مورد استفاده قرار داد. به اين منظور آگاهي حرف اول را مي زند. فرد بايد در حين كار به درستي از وضعيت قرار گرفتن ماهيچه هاي خود با خبر باشد و هيچ كس بدون آموزش نمي تواند تشخيص درستي از اين مسئله داشته باشد.

راه حل

كتب متفاوتي در اين زمينه نگارش شده كه به شما كمك مي كند تا وضعيت صحيح قرار گرفتن بدن و جلوگيري از قرار گرفتن در وضعت هاي مخرب را تعليم ببينيد. يكي از تكنيك هاي مطلوب در اين زمينه تكنيك "الكساندر" نام دارد. اين تكنيك در ابتداي قرن بيستم و پيش از اينكه دانش كلي ارگونمي شكل بگيرد، گسترش پيدا كرد. و براي همه ي افراد در هر سنن و با هر شغلي سازگار است. با استفاده از اين تكنيك به راحتي مي توانيد از فشارهاي بي موردي كه به واسطه قرار گرفتن در وضعيت نادرست به بدن وارد مي گردد جلوگيري بعمل آورده و خود را از ابتلا به عوارض فيزيكي نظير كمر درد و گردن درد مصون بداريد.

ارگونومي در حالت نشسته

بهترين راه براي كاهش فشاري كه به كمر وارد مي شود، قرار گرفتن در وضعيت ايستاده است. اما اغلب مواقع شرايط كاري به گونه اي است كه بايد بنشينيد. در هنگام نشستن وزن زيادي از بدن به قسمت نشيمنگاه انتقال مي يابد و قسمتي ديگر از وزن بدن به پشتي و دسته هاي صندلي انتقال پيدا مي كند. اگر در حالت نشسته وزن بدن بر روي نقاط نامناسب وارد گردد و اين وضعيت براي مدت زمان زيادي ادامه پيدا كند، فشار ناخواسته اي به عضلات وارد شده و دردهاي مزمن ايجاد مي گردد. براي به حداقل رساندن فشار مي بايست از صندلي استفاده شود كه زاويه بين نشيمن و پشتي صندلي بين 100 الي 120 درجه باشد و پشتي صندلي از ارتفاع 5 سانتي متري از نشمين به كمر بچسبد.
 
حالت قرار گرفتن بدن در وضعيت نشسته و ايستاده به منظورجلوگيري از اختلالات ماهيچه اي و استخواني از اهميت ويژه اي برخوردار مي باشد. انحناي طبيعي ستون مهره ها بايد حفظ گردد و سر در وضعيت تعادل كامل قرار بگيرد.

در حالت نشسته:

•    پاها بايد روي زمين قرار بگيرد وزاويه پا با بدن در بازه 90-110 درجه تعريف شود.
•    بالاتنه بايد صاف باشد، گردن كاملاً راست باشد و تعادل سر روي ستون مهره ها را حفظ كند. سر نبايد بيش از اندازه به سمت جلو و يا طرفين خم شود.
•    بازوها بايد بر زمين عمود باشند و ساعد به موازات زمين قرار بگيرد.

علائم اختلالات ماهيچه اي-استخواني شامل كوفتگي و سخت شدگي مفاصل، احساس درد، صدا دادن و سوزش در استخوانها و ماهيچه ها مي باشد. اين اختلال در دراز مدت خود را نشان مي دهد و با قرار گرفتن در وضعيتي كه سبب بروز علائم اوليه شده، تشديد مي يابد. آسيب رسيدن به اعصاب حركتي، وترها، مفاصل، و ساير بافت هاي نرم از پي آمدهاي شايع اين اختلال مي باشد.
 
از آنجايي كه اين روزها كار با كامپيوتر فراگير شده است، عادات ناصحيح كاري براي افرادي كه ساعات زيادي را پشت ميز مي نشينند ايجاد مي شود. در حين كار كردن حتماً بايد به مواد زير توجه كنيد:

صندلي: يك صندلي راحت و قابل تنظيم را انتخاب كنيد. كاربر بايد بتواند زاويه پشتي صندلي را به دلخواه خود تنظيم نمايد تا فشار وارده به كمر و رانها مهار گردد. وزن بايد به طور مساوي به قسمت هاي مختلف بدن وارد شود. يك صندلي مناسب همچنين بايد داراي دسته اي باشد كه ساعد خود را روي آن استراحت دهيد. از اين گذشته بايد داراي پايه 5 شاخه باشد تا هم تعادل بهتري داشته باشد و هم حركت و جابجايي آن تسهيل گردد.

كيبورد: صفحه كليد كامپيوتر يكي از اولين وسايلي است كه ارتباط ميان كاربر و كامپيوتر را ميسر مي سازد. در زمان استفاده از كيبورد، مچ بايد روي سطح كيبورد به راحتي در حال حركت باشد. مدل هاي مختلفي از كيبورد موجود مي باشد و بعضي از كاربران وضعيت صاف و برخي ديگر وضعيت شيبدار را ترجيح مي دهند. به هر حال مهمترين قسمت استفاده از كيبورد اين است كه در حين تايپ كردن مچ با ساعد در يك زاويه قرار داشته باشد و به سمت پايين خم نشود.

موس: موس بايد دقيقاً در كنار كيبورد قرار داشته باشد و بدون اينكه كار بر بخواهد دستش را دراز كند به  آن دسترسي داشته باشد. طراحي هاي متنوعي براي موس ها انجام گرفته تا آنها را هر چه بيشتر سازگار با نيازها كاربر سازد و افراد بنا به راحتي شخصي مي توانند از ميان آنها مناسب ترين گزينه را انتخاب نمايند.

مانيتور: صفحه نمايش كامپيوتر بايد دقيقاً در مقابل كاربر قرار بگيرد. از قرار دادن مانيتور در مقابل منبع نور مانند پنجره خودداري كنيد و در صورت نياز از فيلترهاي ضد رفلكس استفاده كنيد. اندازه صفحه نمايش بايد قدري باشد كه به راحتي صفحه مقابلتان قابل خواندن باشد. اگر زاويه نگاه كردن به مانيتور خوب نباشد چشم كاربر پس از مدتي خسته شده و به مرور تار مي شود چراكه غده هاي اشكي به واسطه پلك زدن چشم را تر نگاه مي دارند و چون ميزان پلك زدن در حين تمركز كاهش پيدا مي كند، امكان ايجاد اختلالت بينايي نيز افزايش مي يابد.

به منظور جلوگيري از خستگي چشم ها و همچنين گردن كاربر مي بايست به نكات زير توجه داشته باشد:

•    نور محيط را تنظيم كنيد تا از خيرگي چشم ها به صفحه مانيتور جلوگيري بعمل آيد. نور ملايم تر براي كار كردن با كامپيوتر مناسب تر است.
•    هر 5 الي 10 دقيقه چشمان خود را از روي مانيتور برداريد و به شيئي كه در فاصله دور قرار گرفته خيره شويد.
•    هر 30 دقيقه يكبار از پشت ميز بلند شويد و به شانه، دست، مچ، كمر، و پاهايتان حركات كشي بدهيد. حتماً لازم نيست حركات كشش حرفه اي را تمرين كنيد بلكه انجام حركات كششي ساده نيز كفايت مي كند. به عنوان مثال گردنتان را بچرخانيد، شانه هايتان را بالا و پايين بيندازيد، دستانتان را مشت كرده و باز كنيد و ...
•    متعادل ساختن درجه حرارت محيط نيز از اهميت بالايي برخوردار مي باشد. بيشتر افراد درجه حرارتي در حدود 68 تا 72 درجه را در زمستان و 72 تا 76 درجه در تابستان را ترجيح مي دهند. ميزان رطوبت هوا نيز مهم است و بايد در حدود 40 تا 60 درصد باشد. اين مقدار رطوبت نه تنها براي حفظ سلامت كاركنان مفيد است بلكه سلامت و بقاي تجهيزات دفتري را نيز تضمين مي كند. فراموش نكنيد كه در حين كار هوا حتماً در محيط جريان داشته باشد.

بايدها

1- پا و زانو: هنگاميكه پشت ميز نشسته ايد، پاها بايد به راحتي روي زمين قرار بگيرند و جاي كافي براي پا و زانو وجود داشته باشد. در طول روز پاهايتان را دراز كرده و به آن استراحت بدهيد. هر چند وقت يكبار از پشت ميز بلند شويد و قدم بزنيد. براي مدت زمان طولاني پاهايتان را روي هم نيندازيد. اين كار فشار مضاعفي را به لگن ها وارد مي آورد.

2- تنفس: مرتباً هواي آزاد تنفس كرده و چند نفس عميق بكشيد. تمركز طولاني مدت به همراه استفاده از كامپيوتر سبب مي شود شما كوتاه و بريده نفس بكشيد و خودتان هم متوجه نشويد.

3- زنگ تفريح: در زمان كار به خودتان استراحت بدهيد و وقفه هاي كوتاه مدتي را در طول تايم كاري براي خود قائل شويد. با اين كار فشار ذهني و جسمي وارد بر شما نيز كاهش پيدا مي كند. بر خلاف باور عام خلاقيت و بازده نه تنها با ايجاد وقفه هاي كوتاه كاهش پيدا نمي كند بلكه افزايش نيز مي يابد.

نبايد ها

1- براي استراحت كردن سرتان را روي ميز نگذاريد و چرت نزنيد. قوس كمر در اين حالت زياد شده و فشار دوچنداني به كمرتان تحميل مي شود. براي استراحت بهتر است از يك بالشت كوچك استفاده كرده و به پهلو استراحت كنيد.

2- اگر احساس سردرد، سرگيجه، و يا اسپاسم در دست و پا داشتيد از كار كردن خودداري نماييد و قدري استراحت كنيد.
 
3- سر و صداي زياد باعث پرت شدن هواس و از بين رفتن خلوت ذهني پرسنل مي شود و استرس را تشديد مي نمايد. محيط كار شما نبايد پر سر و صدا و شلوغ باشد. سعي كنيد حتي الامكان صداهاي ناخواسته را كاهش دهيد.