صنايع دستي يكي از مهم‌ترين فعاليت‌هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي در جوامع مختلف و يكي از عوامل موثر در جهت احياي سنت‌هاي بومي و هويت ملي هر جامعه است. قصد ما در سلسله مطالب آشنايي با هنرهاي ايراني، علاوه بر معرفي اجمالي اين هنرها و آشنايي با شيوه‌هاي توليد آن‌ها، بازيابي جايگاه تزئينات كاربردي اين صنايع بومي در عرصه دكوراسيون است.

يكي از شاخه‌هاي مهم صنايع‌دستي در ايران سفال و سراميك است كه در اين شماره آشنايي مختصري با اين هنر پيدا مي‌كنيم و در ادامه به آشنايي با ابزار و وسايل اين هنر و آموزش تكنيك‌هاي مختلف آن مي‌پردازيم.

تاريخچه

قدمت هنر سفالگري به تاريخ زندگي بشر بازمي‌گردد. چهار عنصر آب، باد، خاك و آتش در هم آميخته شده‌اند و هنري را به وجود آورده‌اند كه به جرات مي‌توان گفت از كامل‌ترين هنرهاست.

مردم ايران به سبب موقعيت خاص جغرافيايي و قرار گرفتن بر سر شاهراه تمدن‌هاي قديم، از نخستين و چيره‌دست‌ترين سازندگان اشياء سفالين به شمار مي‌رفته‌اند. كهن‌ترين اشياء سفالي به دست آمده در كاوش‌هاي باستان‌شناسي ايران، آثار كشف شده از گنج دره در استان كرمانشاه و همچنين غار كمربند در جنوب مازندران است كه اين سفال‌ها متعلق به هزاره هشتم (ق.م) هستند.

از تپه‌هاي باستاني ديگر مي‌توان به تپه سيئلك كاشان، چشمه علي‌ري و زاغه قزوين اشاره كرد. سفالگري در دوره اسلامي در ايران پيشرفت فراواني داشت. دوره سلجوقي را مي‌توان يكي از دوره‌هاي درخشان هنر اسلامي دانست كه مهم‌ترين تحول در صنعت سفال‌سازي در اين دوره دستيابي به لعاب زرين فام يا هفت‌رنگ است.

مواد و ابزار

خاك رس به عنوان ماده اوليه سفالگري يكي از بهترين خاك‌ها براي اين كار است كه به فراواني و به سهولت در دسترس قرار دارد. به جهت آنكه گل نرم را مي‌توان به اشكال مختلف فرم داده و سپس آن را با حرارت دادن ماندگار كرد، جلوه‌گر نوعي بيان به شمار مي‌رود.

وسايل و ابزار مورد نياز براي سفالگري:

ميزكار
گل لويي‌دار (مخصوص حجم‌دهي با ابزار دستي، در اين نوع گل از گياه لويي براي منسجم‌تر كردن گل استفاده مي‌شود.)
ظرف آب
اسفنج
ابزارهاي كاهنده
ابزارهاي افزاينده
ليسه
صفحه‌گردان و ...

نحوه كار و روش‌هاي سفالگري

يكي از مهم‌ترين قسمت‌هاي كار ورزدادن گل است. حركت ورز، به معناي پيچش گل در خود، با كمك كف دست است. اين عمل علاوه بر يكنواخت و نرم كردن گل، سبب خروج حباب‌هاي هوا از آن مي‌شود.
هنر سفالگري به دوطريق دستي و چرخي انجام مي‌شود. تكنيك‌هاي دستي شامل سه روش است:

1-    پينچ (انگشتي)

روشي است كه فقط از دست‌هاي سفالگر براي شكل دادن گل استفاده مي‌شود. در اين شيوه انگشت را ميانه يك گلوله گلي فرو برده و به آهستگي با انگشت شست و سبابه، گل را در كف دست چرخانده و شكل مي‌دهيم.

2-    كويل (فيتيله‌اي)

در اين روش ابتدا يك تكه گل را با ضخامت مناسب (به اندازه كار بستگي دارد)، براي كف ظرف بر روي چرخ دوار مستقر مي‌كنيم. براي ساختن يك فيتيله گلي، تكه‌اي گل را روي ميز قرار داده و با انگشتان باز آن را به جلو و عقب حركت مي‌دهيم. فيتيله آماده را بر لبه كف ظرف قرار داده و به هم متصل مي‌كنيم. براي بهتر چسبانده شدن فيتيله‌ها به يكديگر، سطح آن‌ها را خراش داده و از گلابه استفاده مي‌كنيم و تا انتهاي كار پيش مي‌رويم.

3-    اسلب (ورقه‌اي)

در اين روش با استفاده از وردنه، صفحات گلي درست كرده و مي‌گذاريم كمي سفت شوند. سپس با توجه به فرم اثر، صفحات را به يكديگر متصل مي‌كنيم. دو سطح اتصال را با كمك ابزار خراش داده و به يكديگر وصل مي‌كنيم. اين روش بيشتر براي اجحام زاويه‌دار مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

پخت سفال

پس از ساخت اشياء گلي و خشك شدن آثار، مرحله پخت صورت مي‌گيرد. كوره‌ها در واقع اجاق‌هايي هستند كه براي رسيدن به درجه حرارت بالا انرژي خود را از طريق سوخت فسيلي يا برق تامين مي‌كنند. اين حرارت تا 950 درجه سانتيگراد مي‌رسد. لعابي كه بر روي بيشتر آثار سفالين مشاهده مي‌كنيم در واقع پوششي شيشه‌اي است كه آن را غيرقابل نفوذ كرده و از نظر زيبايي‌شناسي نيز ميان هنرمندان ارزش خاصي دارد.
آثار لعاب خورده در واقع دوبار حرارت كوره را تجربه مي‌كنند، كه بار دوم به جهت پخت و تثبيت بر روي شيء سفالين صورت مي‌گيرد.

سفال و سراميك از جمله هنرهاي مفرح است كه داراي پيشينه كهن و در عين حال داراي جذابيت‌هاي امروزي است. با توجه به گسترش علاقه‌مندي نسبت به فراگيري مهارت‌هاي حجم‌سازي با گل و انعطاف‌پذيري اين آموزش‌ها در همه سطوح و سنين، امروزه مراكز زيادي تامين ابزار، مواد مصرفي و امكانات پخت و ... را فراهم مي‌كنند. كارشناسان «منزل» نيز قصد دارند با ارائه آموزش‌هاي قدم به قدم شما را به درك لذت‌هاي آفرينش آثار هنري سفالين دعوت كنند. در شماره‌هاي آتي همراه ما باشيد.

مرضيه نادي‌زاده